Instrumenten: drums

Bandcoach 3 - januari 2010

In de serie over instrumenten bevatte Bandcoach Magazine 3 een uitgebreid artikel over drums.

Maak kennis met het drumstel en zijn onderdelen. Verdiep je in de rol van de drummer binnen een band. En confronteer jezelf met de uitgesproken visie van drummer Juan van Emmerloot.

Oorsprong drumstel

Al sinds mensenheugenis wordt er getrommeld. Niet alleen om muziek te maken. In Afrika werden (en worden wellicht nog steeds) trommels gebruikt om over lange afstanden boodschappen door te geven. Ook bekend is het militair gebruik van trommels als marcheer-instrument of om commando's te geven op het slagveld.
De basis voor het drumstel is gelegd in de 18e eeuw. Het is ontstaan uit zuinigheidsoverwegingen. In theaters wilde men slagwerkers zoveel mogelijk percussie-instrumenten laten spelen, maar het moest zo weinig mogelijk geld en ruimte kosten. In 1909 introduceerde William F. Ludwig een werkbaar voetpedaal om de bassdrum te bespelen. Daarmee opende hij de weg naar het moderne drumstel, zoals we dat nu kennen.

Belangrijkste functie van drummer in band

Wat is de belangrijkste functie van een drummer binnen een band? Voor Juan van Emmerloot (bekende drummer en docent aan het Rotterdams Conservatorium) is er maar één antwoord mogelijk op deze vraag: "De maat houden, dat is het belangrijkst. Dus het juiste tempo inzetten en vervolgens zorgen dat de band niet versnelt of vertraagt."
En op de tweede plaats? "De drummer moet de structuur van ieder te spelen nummer kennen en beheersen." En daarmee komen we op de derde plaats van deze top drie: "De drummer moet die structuur duidelijk kunnen aangeven naar de andere leden van de band."

Fills verleidelijk voor drummer

Juan vindt deze top drie de belangrijkste taken van een drummer binnen een band. Maar hij weet ook dat het heel lastig is om dit consequent voor ogen te houden. "Een drumstel biedt oneindig veel mogelijkheden om je drumpartij invulling te geven, bijvoorbeeld met fills. En het is voor een drummer heel verleidelijk om daarin op te gaan en die top drie te vergeten. Ik ben zelf ook regelmatig in die valkuil gevallen."

Drummer is fundament band

De drummer is het fundament van de band, aldus Juan. "Het valt of staat met de drummer. Ik heb veel demo's opgenomen en afgemixt van bands. Als de drumpartij niet goed is, is er van zo'n demo niets te maken. Aan een drumpartij valt niets weg te moffelen, iets wat je bij andere partijen vaak nog wel kan doen. De drummer is verantwoordelijk voor de timing. En muziek met een slechte timing is onprettig om naar te luisteren."

De basis (opbouw) van een drumstel

Je kunt een drumstel zo groot en uitgebreid maken als je zelf wilt. Maar de basis van een drumstel is een vierdelige set. Die bestaat uit een bassdrum (ook kick genoemd), een snaredrum, een hangende tom (ook racktom genoemd) en een staande tom. Normaal gesproken komen daar nog bekkens (cymbals) bij, die je in verschillende soorten en maten hebt. De drie belangrijkste zijn de hi-hat, ride cymbal (ritmebekken) en crash cymbal (voor accenten).

Onderdelen drumstel: de hi-hat

Het zal je misschien verbazen, maar met het oog op de belangrijkste functie van een drummer (maat houden) is de hi-hat belangrijker dan veelal gedacht wordt.
De hi-hat staat links van de drummer en bestaat uit een standaard met daarop twee bekkens met de holle kant aan elkaar toe. Aan de standaard zit een voetpedaal, waarmee de drummer het bovenste bekken op en naar laat bewegen. De (rechtshandige) drummer bedient de hi-hat met zijn linkervoet (de 'ritmevoet').

Hi-hat bespelen met sticks

Uiteraard kan de drummer de hi-hat ook bespelen met zijn sticks. Dat doet hij dan met zijn rechterhand (de 'ritme-hand') of met beide handen. Je kunt de hi-hat op verschillende manieren bespelen.

Hi-hat als metronoom

"Van oorsprong is de hi-hat bedoeld om alleen met de voet te bedienen", zegt drummer Juan van Emmerloot. "En dan op elke tel in de maat, dus op iedere kwart. Want de hi-hat is eigenlijk de metronoom van de drummer. Ook tijdens een fill moet de hi-hat gewoon doorlopen."
Juan weet dat veel drummers de hi-hat niet op die manier gebruiken. "Maar zelf vind ik het belangrijk om dat wél te doen. Als drummer heb ik me daar inmiddels sterk op gefocust. In het totaal van het drumgeluid moet iets zitten waaraan de drummer én de rest van de band het metrum kunnen refereren. Dat moet een geluid zijn dat je op iedere tel in de maat hoort, in iedere gespeelde maat. Anders hoor je de drumpatronen niet, zeker niet als er syncopisch ('buiten de tel') wordt gespeeld."

Hi-hat op backbeat (twee en vier)

Je kunt er eventueel voor kiezen om de hi-hat accenten niet op iedere tel de spelen, maar alleen op de twee en de vier (backbeat). "Maar wat je ook doet, doe het in iedere maat", adviseert Juan. "Om de hi-hat op deze manier goed te kunnen bedienen, moet je veel 'kilometers maken' op je hi-hat. Oefen bijvoorbeeld door ritmisch 'tegenstrijdig' te spelen, terwijl je de hi-hat op de tel speelt. Door de hi-hat consequent zo te gebruiken, wordt het een metronoom die voorkomt dat je in tempo gaat zweven."

Onderdelen drumstel: bassdrum en snaredrum

De bassdrum (ook kick genoemd) wordt meestal uitgesproken als 'basedrum', maar wordt geschreven als bassdrum. "De bassdrum is meer een arrangerend instrument", zegt drummer Juan van Emmerloot. "De patterns (patronen) die je op je bassdrum speelt, zijn belangrijk voor de herkenbaarheid van de muziek. Aan de hand van het bassdrum-patroon herken je de muziekstijl, bijvoorbeeld rock of funk."

Snaredrum en backbeat (afterbeat)

Links van de bassdrum (vanuit de rechtshandige drummer gezien) staat de snaredrum, meestal kortweg snare genoemd. De snaredrum is een kleine trommel, met bovenop een slagvel en onderop een resonantievel, met daar overheen een snaarmat (van ijzer of nylon) gespannen. Door die snaarmat krijgt de snaredrum een scherp geluid.

"In bijna alle muziek wordt de snaredrum bespeeld op de backbeat, dus op de tweede en vierde tel van de maat", legt Juan uit. "De backbeat wordt ook wel afterbeat genoemd. Dit zware accent op de backbeat stamt uit Amerika. Amerikaanse drummers staan dan ook bekend om hun 'moddervette' backbeat. Vanuit Amerika is het spelen op de backbeat overgewaaid naar Europa."
Europeanen hebben van oorsprong de neiging om het accent op de 'downbeat' te leggen (eerste en derde tel), maar inmiddels is de Amerikaanse benadering helemaal ingeburgerd in het Europese muziekmaken.

Spelen van snaredrum

De snaredrum kun je op verschillende manieren bespelen. Iedere manier van bespelen levert zijn eigen sound op. "De snaredrum kun je beschouwen als het 'soundpalet' van de drummer, waarmee hij zijn drumgeluid kan kleuren", aldus drummer Juan van Emmerloot. We bespreken hier kort de belangrijkste manieren van bespelen van de snaredrum, naast de 'standaard' manier.

Snaredrum en rimshot

Een voorbeeld is de rimshot. Hierbij raak je met je stick zowel het vel als de rand van de ketel. Je snaregeluid wordt er heftiger door. "Het mooiste is om een rimshot niet te hard te spelen", aldus Juan. "Laat de tip van je stick op de rand van het vel terechtkomen. Als je dat niet te hard doet, krijg je meer hogere frequenties en daardoor een timbaal-achtige klank. Op die manier zijn rimshots echte sfeermakers en lenen ze zich goed voor bijvoorbeeld reggae-achtige fills. De fills krijgen er een latin-achtig karakter van. Overigens worden in bijvoorbeeld de grunge ook veel rimshots gebruikt, maar dan hoeft het juist niet zo verfijnd."

Snaredrum en sidestick (rimclick)

Een andere speeltechniek voor de snaredrum is de sidestick, ook rimclick genoemd. Je legt daarbij je speelhand op het drumvel, met die hand pak je de stick achterstevoren vast en je speelt met de omgekeerde stick op de ketelrand. Mooi voor bijvoorbeeld ballads, reggae of een slow blues. En je kunt er zachte passages mee spelen terwijl je de backbeat overeind houdt.

Snaredrum en ghost notes

We blijven nog even bij de snaredrum-technieken en komen aan bij de zogeheten ghost notes ('spooknoten'). Op de snaredrum zijn dit zacht gespeelde slagen tussen de slagen van de backbeat in. Door ghost notes krijg je meer leven in het ritme. Voor sommige muziekstijlen zijn ghost notes op de snaredrum zeer kenmerkend. In Roseanna van Toto hoor je drummer Jeff Porcaro (of later Simon Philips) ghost notes spelen.
"Er moet voldoende volumeverschil zitten tussen de ghost notes en de noten van de backbeat. Anders wordt de backbeat onduidelijk", zegt Juan. "Dat volumeverschil maakt het spelen van ghost notes trouwens wel moeilijk. Het vereist veel training. Het beste is om eerst te trainen waar ze zitten, dus ze neer te leggen op de juiste plek, en dan pas de dynamiek te gaan oefenen."
Overigens zijn er ook muziekstijlen die gekenmerkt worden door het (vrijwel) ontbreken van volumeverschil tussen de backbeat en de ghost notes. Voorbeelden zijn de grunge en de Britse emo-rock.

Snaredrum en buzz rolls

Verwant aan de ghost notes zijn de zogeheten buzz rolls. Dit is het laten nastuiteren van je stick op de snaredrum, waarmee het snaredrum-geluid nog meer 'jus' krijgt. Daarmee kun je sfeer creëren en je kunt bepaalde muziekstijlen benadrukken.

Onderdelen drumstel: toms

Naast snaredrum en bassdrum heeft een drumstel nog meer trommels. Dat zijn de toms. Het vierdelige basis-drumstel heeft twee toms: een hangende tom (ook racktom genoemd) en een staande tom (floortom). Door het boven- en ondervel te stemmen, krijgen toms een bepaalde toonhoogte. Dat is een trommeltoon in een bepaalde toonhoogte en niet een toonhoogte zoals we die kennen van een melodisch instrument.
De toms zorgen voor de melodische klanken in het drumspel. Ze worden vooral in fills gebruikt, maar soms hebben ze een vaste plek in een gespeelde groove.

Onderdelen drumstel: ride cymbal en crash cymbal (bekkens)

Naast de hi-hat zijn er nog de twee belangrijkste bekkens: de ride cymbal en de crash cymbal.

Ride cymbal (ride bekken)

De ride cymbal, meestal kortweg ride genoemd, is het 'ritmebekken'. Het is een wat dikker bekken, dat zich gemakkelijk laat bespelen met de tip van de drumstick. Door de constructie van het bekken veert de stick terug (bouncing), waardoor je lang achtereen snelle patronen kunt spelen.
Vaak worden er achtsten op de ride gespeeld. Of zestienden met steeds op dezelfde plek een onderbreking, bijvoorbeeld steeds drie of vier zestienden in een vast patroon.
"Met de ride kun je muziek een langzame of snelle feel geven, terwijl het werkelijke tempo van het nummer hetzelfde blijft", zegt drummer Juan van Emmerloot. "Door snel te spelen op de ride creëer je 'drukte', terwijl het nummer niet versnelt."

Crash cymbal (crash bekken)

Dan nog de crash cymbal. Dit is een dunner bekken, dat bedoeld is om accenten te leggen, bijvoorbeeld in fills. De klank van dit bekken leent zich daar dan ook voor. Varianten zijn de splash (een kleine crash) en de China cymbal. Dit is een omgekeerd bekken met gebogen randen, waarvan het geluid bijna overal doorheen snijdt. Je kunt er geen ritme op spelen, maar je kunt er uitstekend accenten mee leggen.

Drummer als dirigent van band

Elders op dit artikel vind je meer over de rol van de drummer binnen een band. Daarin noemen we de top drie van drummer Juan van Emmerloot: maat houden, structuur kennen en deze duidelijk aangeven aan de band. "De drummer is de dirigent van de band. Naast het tempo aangeven en dit tempo vasthouden, geef je als drummer ook de overgangen en de dynamiek aan. De drummer bewaakt de spanningsbogen en stuurt deze aan."

Drummer moet dwingend spelen

Een verschil tussen een dirigent en een drummer is dat de dirigent vóór het orkest staat en de drummer achter de band zit. Dat maakt het wel lastig voor de drummer. "Dat betekent dat je door je spel sterk aanwezig moet zijn", aldus Juan. "Je moet een dwingende manier van spelen hebben. En dat lukt alleen als je heel duidelijk bent in wat je speelt. En dat houdt weer in dat je het niet te moeilijk moet maken. Houd het eenvoudig. Leg je backbeat heel duidelijk neer, dan snapt iedereen waar de twee en de vier zitten. Maak geen fills die niemand snapt, behalve dan misschien die twee drummers in het publiek. Weersta de verleiding van de virtuositeit."

Duidelijkheid ook in groove

Die duidelijkheid van je drumspel moet ook in de groove zelf zitten: "Houd de groove constant en wissel bijvoorbeeld niet steeds af in het bassdrum-patroon. Als je toch van patroon wisselt, houd dat dan op z'n minst enkele maten vast. Anders herkennen je medemuzikanten het ritme niet meer. De lijn moet duidelijk zijn. Dat gebeurt in bijvoorbeeld de jazz ook. Je hebt de indruk dat een jazzdrummer heel vrij drumt. Maar intussen legt die drummer een heel steady groove neer op de ride en de hi-hat. Daar ligt in de jazz de doorlopende lijn."

Samenwerking drums en bas in band

In een band vormen bas en drums samen een tandem. "Het spel van de bassist bepaalt mede hoe goed jij als drummer je werk kunt doen binnen de band", schetst drummer Juan van Emmerloot. "Als je een goede bassist naast je hebt, ontstaat er een verbinding tussen jouw drumspel en het harmonische gedeelte van de band. De bassist is je verbinding met de rest van de band, hij is het cement in het muzikale geheel. Als de drummer en bassist hun rol binnen de band kennen, vormen ze tezamen een tandem die nooit de weg kwijt is en waar de rest van de band op kan leunen. Zodat solisten het avontuur aan kunnen gaan in hun solo's."
Juan speelt al 22 jaar met bassist Walter Latupeirissa, in verschillende bezettingen. "In al die jaren groei je naar elkaar toe. Mijn bassdrum en zijn bas klinken samen als een lekker ronkende V8-motor."

N.B. Aan de samenwerking tussen drummer en bassist kunnen we een eindeloze reeks artikelen (en discussies) wijden…

Praktische tips voor drummers

Drummen is een fysieke inspanning. Daarom moet je voor een optreden goed eten. Anders zie je halverwege sterretjes voor je ogen en herken je de patronen niet meer. Het beste is om minimaal anderhalf uur voor het optreden te eten.
Heb je een optreden of ga je de studio in? Vermijd dan alcohol en andere geestverruimende middelen. Je denkt dat je strak speelt, totdat je het terughoort.
Zorg dat je materiaal altijd in orde is. Vergeet geen onderdelen mee te nemen en zeker je kruk niet. Is er iets kapot, repareer het dan zo snel mogelijk. Anders vergeet je het en dan word je er op het eerstvolgende optreden mee geconfronteerd.
Heb je een optreden of opname, ga dan op tijd van huis. Ga er vanuit dat je een uur te vroeg wilt zijn. Dan heb je tijd om even de weg kwijt te raken en je hebt ter plaatse voldoende tijd om je voor te bereiden. Bijvoorbeeld om de akoestiek te checken. Vervolgens kun je rustig opbouwen. Als je gestresst moet opbouwen, verlies je het gevoel voor tempo en dat wreekt zich tijdens het optreden. De stress van het gehaast moeten opbouwen raak je namelijk niet meer kwijt.
Voor een drummer is het goed om voor een optreden een warming-up te doen. Dat kan zonder geluidsoverlast te veroorzaken. Vouw een handdoek over de lengte dubbel en wikkel die bij je knie om je bovenbeen heen. Gebruik dat als drumstel om warm te draaien.

Muzikale tips voor drummers

Laat niet te veel je kunstje zien, zoals fills en solo's. Anders ben je aan het soleren terwijl de band gewoon doorspeelt. Je bent dan geen onderdeel van de band meer en het publiek snapt het niet. Als drummer ben je in dienst van de muziek.
Het is natuurlijk goed om je in te leven in de muziek, maar voorkom dat je gaat meedromen in bijvoorbeeld de zang of een gitaarsolo. Je gaat dan zweven in tempo. Bovendien bewaakt de drummer de lengte van bijvoorbeeld een solo. Stuur als drummer de solist naar het eind van de solo toe, tenzij deze zelf aangeeft dat hij wil verlengen.
Wees als drummer gefocust op de frontman of -vrouw van de band. Iedere frontman/vrouw heeft eigen cues (signalen), waaronder ook verborgen cues. Ontdek die cues en vertaal ze al drummend naar de andere leden van de band. Ben je ergens niet helemaal zeker van? Gewoon bluffen!

Drummen: het ideale aftikken

Een belangrijke taak van de drummer is het aftikken. Je geeft daarmee het tempo en het begin van het nummer aan. "Wees altijd consequent met aftikken", zegt drummer Juan van Emmerloot. "Tik dus altijd op dezelfde manier af. Doe je dat niet, dan kun je er van op aan dat het af en toe misgaat. Afwijkend aftikken en intussen roepen wat je bedoelt, heeft ook geen zin. De kans is groot dat de medebandleden niet horen wat je roept."
Er zijn verschillende manieren van aftikken. Bij een vierkwartsmaat is het vrij gebruikelijk om vier tikken vooraf te geven. Sommige drummers geven slechts twee tikken, om daarmee tel drie en vier aan te geven. "Dat is niet handig", vindt Juan. "Het geeft bandleden te weinig tijd en je krijgt ook niet echt het gevoel van het juiste tempo."

Aftikken in twee maten

Wat vindt Juan de beste manier van aftikken? "Zelf tik ik het liefst twee maten af, met de eerst maat in 'half time feel'. Het is dan tik-rust-tik-rust-tik-tik-tik-tik. Dus eigenlijk one-two-one-two-three-four, waarbij de eerste 'two' op de tel drie van de eerste maat valt. Dit is een professionele en gangbare manier van aftikken."
Het op deze manier aftikken biedt meerdere voordelen, aldus Juan. "Het maakt het voor de band gemakkelijker om over te schakelen naar het tempo van het volgende nummer. Door twee maten af te tikken krijgt de band de kans om het tempo van het volgende nummer écht te gaan voelen. Bovendien zet je met die eerste maat op half time feel de band op 'standby'. Nog een voordeel is dat je als drummer de kans krijgt om jezelf te corrigeren tijdens het aftikken. Stel dat je in die eerste (half time feel) maat nog niet het juiste tempo hebt, dan kun je dat in die tweede maat corrigeren. En het valt niet eens op."

Een fill in plaats van aftikken

Zit je in een band waarmee je veel speelt en ken je de nummers door en door? Dan kun je in plaats van aftikken ook beginnen met een fill. Die moet dan wel zo duidelijk zijn dat ieder bandlid snapt waar de één van de beginmaat zit.

Aftikken bij een opmaat

Soms beginnen nummers met een opmaat, dus vóór de eerste tel. Is dat het geval, tik dan ook over twee maten af met de eerste maat in half time feel. Dus zoals hier besproken. Ergens in de tweede maat valt de band in. Jij stopt dan met aftikken.

Drummen: meteen het juiste tempo

Als drummer moet je de tempo's van alle te spelen nummers goed in je hoofd hebben. Dat kan nog best lastig zijn. Heeft drummer Juan van Emmerloot een advies? "Zorg dat je als drummer in jezelf het refrein van het nummer kunt zingen, op het juiste tempo. Waarom het refrein? Omdat dit het meest herkenbare deel is van het nummer. Zing het refrein in jezelf en je hebt het juiste tempo te pakken. Je kunt dan zonder behulp van een metronoom aftikken."
Juan adviseert drummers om ook de auto als oefenruimte te benutten: "Speel de nummers in de auto op je radio/cd-speler af en zing de refreinen mee. De laatste dag voor een optreden zing je de refreinen zonder de radio aan."

Tempo corrigeren tijdens spelen

Bekend probleem in live situaties is dat een nummer niet in het juiste tempo wordt ingezet. Is het dan aan de drummer om tijdens het spelen het tempo te corrigeren, dus te versnellen of te vertragen? "Dat is heel moeilijk, zelfs voor ervaren drummers", weet Juan. "Daarom kun je eigenlijk niet van een drummer eisen dat hij dat kan. En stel dat hij dat wel kan, dan nog is het de vraag of je dat moet doen. Het publiek merkt onherroepelijk dat je aan het corrigeren bent en dat komt niet goed over. Zeker niet op het publiek van tegenwoordig, dat gewend is om naar strak gespeelde muziek te luisteren. Dan maar liever te snel of te langzaam. Het beste is om gewoon in het juiste tempo te beginnen en je energie erin te steken om dat te beheersen. Ik ben ervan overtuigd dat iedereen op gevoel het juiste tempo aan kan geven, dat is te leren. Maar het vergt wel veel training."

Legendarische drummers

De muziekgeschiedenis kent uiteraard een groot aantal legendarische drummers. Hier een overzicht van de drummers die voor drummer Juan van Emmerloot een goed voorbeeld waren en daarom voor hem (en vele andere drummers) legendarisch zijn of waren.

Buddy Rich (1917-1987) is dé trendsetter voor technisch drummen, bekend bij iedere drummer.
Stewart Copeland (1952) van The Police is een drummer die met zijn onuitputtelijke energieke spel de brug wist te slaan tussen punk en reggae. Hij speelde voornamelijk recht voor zijn raap, met bijna alleen maar single strokes (enkele slagen om en om). Maar wel met een ongelooflijke snelheid en energie.
Cozy Powell (1947-1998) van Rainbow was dé drummer van de Britse hardrock van de jaren zeventig en tachtig. Altijd 'in the picture' met extreem grote maten drums en snelle auto's. Juan heeft hem persoonlijk gekend. "Wat een boeiende persoon. Helaas niet meer onder ons."
Jack DeJohnette (1942) is voor Juan het voorbeeld van een jazz-fusion drummer die weet hoe hij moet praten via zijn drumstel: eigenwijs, telkens weer verrassend en altijd een vette groove.
Steve Smith (1954) van de rockband Journey vindt Juan de meest smaakvolle rock & fusion drummer die hij kent. "Ik hoor hem graag 'sloppy' spelen."
Tony Williams (1945-1997), drummer van jazztrompettist Miles Davis. "Een verhaal apart, deze man. Als je Tony hoorde spelen, dan hoorde je een en al statements, vrijheid, emotie en energie. Hij maakte gewoon muziek op zijn kit."
Alex van Halen (1953) van rockband Van Halen. "Voor mij één van de smaakvolste muzikale drummers uit de USA hardrock scene. Hij schommelt hier en daar in tempo, maar alles is gewoon to the point en heel typisch Alex. Nobody has a better snare beat than Mr. Legs Van Halen."

Door Fred Meijer